Tablica pamiątkowa fabryki Born & Schütze

Fabryka Maszyn i Kotłów, Odlewnia Żelaza i Stali „Born & Schütze” to zabytkowy zakład produkcyjny w Toruniu, usytuowany w kwartale dzisiejszych ulic Grudziądzkiej, Lelewela, Wiązowej i Wybickiego. Przedsiębiorstwo zostało założone 1 października 1856 roku w ówczesnej podtoruńskiej wsi Mokre przez Ernsta Schützego i Augusta Borna, którzy wydzierżawili grunt pod działalność od rodziców pierwszego ze współwłaścicieli. Początkowo przedsiębiorstwo zatrudniało dwudziestu lokalnych rzemieślników i składało się z kilku warsztatów produkujących maszyny oraz narzędzia rolnicze. Silna konkurencja sprawiła jednak, że ta gałąź produkcji stała się z czasem nieopłacalna, co skłoniło właścicieli do otwarcia w 1863 roku odlewni żelaza. Był to drugi tego typu obiekt na Pomorzu, a jego powstanie pozwoliło na obniżenie cen, unowocześnienie procesów oraz znaczne rozszerzenie asortymentu handlowego. Chociaż rozwój firmy został przejściowo zahamowany przez wojny pruskie z lat 1866 i 1870–1871, po śmierci Ernsta Schützego w 1876 roku fabryka wkroczyła w fazę intensywnej modernizacji. W 1880 roku wprowadzono napęd parowy oraz wzniesiono nowe warsztaty, a kluczowym partnerem biznesowym stał się toruński garnizon wojskowy. Przedsiębiorstwo zyskało monopol na realizację instalacji wodno-kanalizacyjnych i grzewczych w obiektach wchodzących w skład Twierdzy Toruń, przez co całkowicie porzuciło produkcję rolniczą na rzecz zleceń militarnych. Liczba robotników wzrosła z siedemdziesięciu sześciu w 1880 roku do stu czterdziestu siedmiu w 1903 roku. Po podziale majątku rodzinnego w 1908 roku zakłady przeszły w ręce Karola Borna i inżyniera Fritza Raapkego.

Po włączeniu Torunia do odrodzonej Polski w 1920 roku fabryka pozostawała w posiadaniu rodziny Raapke, a okres międzywojenny przyniósł ponowne unowocześnienie parku maszynowego i rozbudowę hal przemysłowych. Przedsiębiorstwo wygrało lukratywny przetarg na naprawę kotłów parowozowych dla Polskich Kolei Państwowych, a także zdobyło krajowy monopol na wytwarzanie silników parowych dla przemysłu oraz pogłębiarek, które eksportowano nawet do Azji i Afryki. Choć wielki kryzys gospodarczy lat trzydziestych drastycznie ograniczył produkcję, pozbawił firmę kredytów rządowych i wymusił redukcję zatrudnienia do zaledwie dwudziestu dwóch osób, fabryka przetrwała trudne chwile dzięki naprawom maszyn rolniczych, by po 1936 roku ponownie zwiększyć zatrudnienie do ponad stu pracowników. Po zakończeniu II wojny światowej zakład został upaństwowiony i przemianowany na Toruńską Fabrykę Kotłów, a w kolejnych dekadach funkcjonował pod nazwą Bumar-Waryński Toruń. Ostatecznie działalność przemysłową w tym miejscu zakończono w 2000 roku, a historyczny zespół budynków, wpisany w 1997 roku do rejestru zabytków, został zaadaptowany na potrzeby centrum handlowego Arpol.