Mikołaj Kopernik
Biografia
Mikołaj Kopernik, znany również w literaturze pod łacińskim mianem Nicolaus Copernicus lub niemieckim Nikolaus Kopernikus, urodził się 19 lutego 1473 roku w Toruniu i zmarł w maju 1543 roku we Fromborku. Ten wybitny polski uczony pochodzenia niemieckiego zapisał się w historii świata jako człowiek o niezwykle wszechstronnych talentach, działający jako prawnik, urzędnik, dyplomata, lekarz oraz niższy duchowny katolicki posiadający tytuł doktora prawa kanonicznego. Choć współcześnie kojarzymy go głównie jako naukowca zajmującego się astronomią i matematyką, jego aktywność obejmowała również ekonomię, strategię wojskową, kartografię oraz filologię, a przez pryzmat epoki bywa on także nazywany fizykiem, filozofem i astrologiem. Kopernik zyskał nieśmiertelną sławę jako twórca heliocentrycznego modelu Układu Słonecznego, stając się prawdopodobnie pierwszym heliocentrykiem w Europie od czasów starożytnej Grecji. Jego najważniejsze dzieło, zatytułowane O obrotach sfer niebieskich, zaprezentowało światu rewolucyjną wizję Wszechświata, a zawarty w nim model matematyczny wywołał głęboką rewolucję naukową nazywaną przewrotem kopernikańskim. To właśnie od jego nazwiska heliocentryzm zyskał miano kopernikanizmu, a współczesna kosmologia do dziś posługuje się zasadą kopernikańską nakazującą odrzucenie wszelkiego geocentryzmu i antropocentryzmu. Wśród jego pozostałych doniosłych osiągnięć wymienia się sformułowanie ilościowej teorii pieniądza oraz ekonomicznego prawa Kopernika i Greshama, a także rozpowszechnienie w geometrii płaskiej twierdzenia nazwanego jego imieniem. Co więcej, jego rewolucyjne odkrycia astronomerskie wymusiły całkowitą rewizję tradycyjnej fizyki Arystotelesa, co otworzyło bezpośrednią drogę do wykształcenia nowożytnej metody naukowej, mechaniki klasycznej oraz późniejszej teorii ciążenia Izaaka Newtona.
Przyszły uczony przyszedł na świat w rodzinie toruńskiego kupca miedzią, Mikołaja Starszego, oraz Barbary z domu Watzenrode, która wywodziła się z wpływowego patrycjatu miejskiego o korzeniach westfalskich. Mikołaj wychowywał się z trojgiem rodzeństwa, siostrami Barbarą i Katarzyną oraz bratem Andrzejem, a sam ród Koperników wywodził się przypuszczalnie ze śląskiej wsi Koperniki, skąd w kolejnych dekadach członkowie rodziny przenosili się do Krakowa i Torunia. Domem narodzin astronoma był budynek przy ówczesnej ulicy świętej Anny, choć część historyków wskazuje na kamienicę przy Rynku Staromiejskim trzydzieści sześć, do której rodzina przeprowadziła się w 1480 roku. Pomimo że do naszych czasów nie zachowały się żadne teksty astronoma napisane w języku polskim, badacze zgodnie przyjmują, że znał on ten język na równi z niemieckim oraz łaciną. Pierwsze nauki młodzieniec odbierał najprawdopodobniej w szkole parafialnej przy toruńskim kościele świętych Janów, choć w literaturze pojawiają się także mniej prawdopodobne hipotezy o jego edukacji we Włocławku lub w Chełmnie.
W 1491 roku, dzięki finansowej i życiowej protekcji swojego wuja, biskupa warmińskiego Łukasza Watzenrodego, Mikołaj wraz z bratem rozpoczęli studia na Akademii Krakowskiej. Trafili tam na okres absolutnego rozkwitu krakowskiej szkoły astronomicznej i matematycznej, co pozwoliło Kopernikowi uczyć się między innymi prywatnie u Wojciecha z Brudzewa oraz nawiązać dozgonną przyjaźń z Bernardem Wapowskim. Krakowski etap edukacji zakończył w 1495 roku bez uzyskiwania formalnego tytułu, co ułatwiło mu dalszy wyjazd do Włoch. W tym samym okresie otrzymał niższe święcenia i został kanonikiem warmińskim, przy czym współczesna kopernikologia ostatecznie obaliła mit o jego domniemanych święceniach kapłańskich, które były wynikiem dawnej pomyłki w odczytaniu dokumentów i stałyby w sprzeczności z zakazem praktykowania medycyny przez wyższych duchownych. W 1496 roku rozpoczął studia prawnicze w Bolonii, wstępując do nacji niemieckiej zrzeszającej studentów z Europy Środkowej. Choć same zagadnienia prawne nie absorbowały go przesadnie, we Włoszech rozwinął pasję astronomiczną pod okiem Dominika Marii Novary, a w 1500 roku odbył podróż do Rzymu, gdzie wygłosił prywatne wykłady i obserwował zaćmienie Księżyca. Od 1501 roku kontynuował naukę w Padwie, studiując medycynę oraz filologię grecką, a całą włoską edukację zwieńczył pomyślnym zdaniem egzaminu doktorskiego z prawa kanonicznego w Ferrarze w 1503 roku, posiadając już wówczas także godność scholastyka wrocławskiej Kolegiaty Świętego Krzyża.
Po powrocie do kraju pod koniec 1503 roku Kopernik mocno związał swoje życie z Warmią, rezydując początkowo w Lidzbarku Warmińskim jako osobisty lekarz i sekretarz biskupa Watzenrodego, u boku którego brał aktywny udział w działalności dyplomatycznej i administracyjnej. Po konflikcie z wujem na tle niechęci do przyjęcia wyższych święceń kapłańskich przeniósł się w 1510 roku do Fromborka, gdzie objął funkcję kanclerza kapituły, a niedługo później podpisał układ w Piotrkowie i złożył przysięgę wierności królowi polskiemu. W latach 1516 do 1519 zarządzał folwarkami jako administrator dóbr kapituły w Olsztynie, realizując tam szeroko zakrojoną akcję kolonizacji opuszczonych łanów ziemi. Podczas wojny polskiej i krzyżackiej wziął udział w bezskutecznych negocjacjach z Albrechtem Hohenzollernem, a gdy Frombork został spalony przez najeźdźców, na barki Kopernika spadło zadanie obrony kluczowych zamków warmińskich. Astronom skutecznie zorganizował zaopatrzenie i system obronny twierdzy w Olsztynie, sprowadzając królewskie posiłki wojskowe, co pozwoliło odeprzeć atak Krzyżaków. W kolejnych latach pełnił między innymi funkcję komisarza Warmii, generalnego administratora biskupstwa warmińskiego po zgonie biskupa Fabiana Luzjańskiego, opiekuna stołu kapitulnego oraz wielokrotnego posła i wizytatora dóbr kapitulnych.
Dojrzałe lata życia uczony spędził we Fromborku, prowadząc skromne życie i oddając się pracy naukowej oraz medycznej, pomimo dojmującego wyobcowania ze strony innych kanoników, którzy nie dzielili jego astronomicznych zainteresowań. Jego życie prywatne stało się obiektem kontrowersji, gdy zarzucono mu konkubinat z gospodynią Anną Schilling, co po wielokrotnych nakazach i naciskach ze strony biskupa Jana Dantyszka poskutkowało opuszczeniem Fromborka przez kobietę w 1539 roku. W tym samym czasie do Fromborka przybył młody profesor matematyki Jerzy Retyk, który zafascynowany koncepcjami Kopernika został jego jedynym uczniem i opublikował pierwsze doniesienia o heliocentryzmie, a następnie skłonił schorowanego mistrza do wysłania pełnego dzieła do norymberskiej drukarni. W grudniu 1542 roku Kopernik doznał udaru mózgu i paraliżu prawej strony ciała, po czym zmarł w maju 1543 roku, a legenda głosi, że świeżo wydrukowany egzemplarz jego rewolucyjnej książki dotarł do niego w ostatnim dniu jego życia. Swój bogaty księgozbiór zapisał w testamencie diecezji warmińskiej, skąd w 1626 roku został zrabowany przez wojska szwedzkie i wywieziony do uniwersytetu w Uppsali, natomiast jego łaciński poemat Septem Sidera został odnaleziony i wydany dekady później przez Jana Brożka.
Przynależność narodowa Kopernika wywoływała po rozbiorach Polski burzliwe spory polityczne i naukowe między Polakami a Niemcami, choć sam uczony żył w czasach, gdy pojęcie ojczyzny opierano na wierności władcy, a on sam konsekwentnie dochowywał lojalności polskim królom z dynastii Jagiellonów. Polscy historycy argumentowali jego polskość krakowskimi korzeniami rodziny oraz czynnym zaangażowaniem w wojnę przeciwko Zakonowi Krzyżackiemu, z kolei badacze niemieccy powoływali się na język jego pism prywatnych oraz przynależność do nacji niemieckiej na studiach bolońskich. Przez stulecia zagadką pozostawało także dokładne miejsce pochówku astronoma w katedrze fromborskiej, którego bezskutecznie poszukiwano w dziewiętnastym i dwudziestym wieku. Sukces przyniósł dopiero projekt zespołu profesora Jerzego Gąssowskiego zapoczątkowany w 2004, który opierając się na badaniach doktora Jerzego Sikorskiego, odnalazł szkielet starszego mężczyzny pod właściwym ołtarzem w nawie południowej. Tożsamość Kopernika potwierdzono dzięki antroposkopijnej rekonstrukcji twarzy wykonanej przez Dariusza Zajdela oraz przełomowym badaniom genetycznym w 2008, podczas których materiał DNA z odnalezionych kości dopasowano do włosów odkrytych w szwedzkiej księdze Stöfflera, należącej niegdyś do astronoma. Współcześnie pamięć o wielkim torunianie jest pielęgnowana na całym świecie przez całą dyscyplinę badawczą zwaną kopernikologią, a jego nazwisko noszą dziesiątki szkół, instytucji naukowych, statków, obiektów kosmicznych oraz pierwiastek chemiczny kopernik, trwale wpisując jego postać w kanon największych umysłów w dziejach ludzkości.